Birçok kişi, çalışma yaşamında çeşitli problemlerle karşılaşabilmektedir fakat bu problemlerin tümüne “mobbing” denmesi mümkün değildir. Bundan dolayı, mobbing kavramının doğru şekilde tanımlanması ve ayırt edici özelliklerinin anlaşılması, bireyin mobbinge maruz kalıp kalmadığını anlaması ve buna yönelik önlem alabilmesi açısından önemlidir. Mobbingin kelime anlamı, psikolojik şiddet, baskı, kuşatma, taciz, rahatsız etme veya sıkıntı vermektir (Türkiye Büyük Millet Meclisi Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu, 2011). Mobbing kavramı öncelikle hayvanlar sonra çocuklar için kullanılmakla beraber ilk defa 1984’te Heinz Leymann tarafından iş yerlerindeki baskı için kullanılmıştır. Mobbing, bir grup içindeki belirli bir kişinin ya da kişilerin hedef alınıp baskı yoluyla eylemlerinin, çalışmasının sabote edilmesi şeklinde işlemektedir. Bu baskı aylarca, yıllarca sürebilir. “Latince “mobile vulgus”dan türeyen mobbing terimi; iş yerinde duygusal taciz ya da bireyi iş yerinden ihraç etme amacıyla uygulanan psikolojik baskılar olarak tanımlanmaktadır” ( TBMM Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu, 2011, s. 6). Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlüğü, mobbing için “bezdiri” karşılığını kullanmaktadır ve sözlükteki anlamı “iş yerlerinde, okullarda vb. topluluklar içinde belirli bir kişiyi hedef alıp çalışmalarını sistemli bir biçimde engelleyip huzursuz olmasına yol açarak yıldırma, dışlama, gözden düşürme” şeklindedir. 

Tanımlardan da anlaşılacağı üzere mobbing, maruz kalan için psikolojik ve fizyolojik sorunlara sebep olabilecek niteliktedir. Mobbing duygusal baskının ötesinde fiziki saldırı şeklini dahi alabilir. Dolayısıyla iş hayatındaki en önemli sorunlardan biri haline gelmiştir. “İşsizliğin yüksek olması ve çalışanın değersiz görülmesi de mobbingin oluştuğu iş yeri sayısını arttırmaktadır” (TBMM Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu, 2011, s. 7). “Kültür farkı gözetmeksizin tüm iş yerlerinde ortaya çıkabileceği gibi cinsiyet farkı gözetmeksizin herkesin de maruz kalabileceği, sonuçları ağır bir durumdur” (Tınaz, 2006). Çünkü sürekli baskıya maruz kalan kişinin çalışma verimi de bittabi düşer. Her türlü iş yerinde mobbinge rastlansa da “kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, sağlık sektörü ve okullarda daha yaygındır” (İçli, 2019, s. 158). Yapılan araştırmaların birçoğu göstermiştir ki mobbing az rastlanır değildir. Son yıllarda bu gerçek fark edilmiş ve Avrupa Birliği üyesi birçok ülkede mobbingle mücadele için çalışmalar yapılmıştır. Ülkemizde de TBMM Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun yayımladığı rapordan sonra 19.03.2011 tarihli Resmi Gazete’de mobbinge karşı 2011/2 sayılı genelge yayımlanmıştır.

https://studentski.hr/zabava/zanimljivosti/psihologinja-otkriva-zasto-se-studenti-boje-interakcije-i-sudjelovanja-u-nastavi ve https://globalsiam.it/sapeviche/mobbing/ adresinden yararlanılmıştır.

Daha önce belirtildiği gibi, birçok iş yerinde mobbinge sıklıkla rastlansa da tüm problemler mobbing olarak adlandırılamaz. Bundan ötürü, mobbing sayılabilecek davranışların bilinmesi gerekmektedir. Öncelikle, negatif davranışın sistematik bir şekilde, uzun süre sürmesi gerekmektedir. Mobbing belirtileri, iki farklı düzeyde ele alınabilmektedir: Davranışsal ve fizyolojik.

Davranış ile ilgili belirtiler şu şekildedir:

• Telefon, bilgisayar ve lamba gibi iş yerinde bulunan kişiye ait eşyalar, birdenbire kaybolur veya bozulur. Yerine yenileri konulmaz.
• Çalışma arkadaşlarıyla aralarında çıkan tartışmalar, her zamankinden çok daha fazla olmaya başlar.
• Kişinin sigara kokusu ve dumandan çok rahatsız olduğunu bile bile yanındaki masaya çok sigara içen biri yerleştirilir.
• Kişi, başkalarının ofisine girdiğinde konuşma hemen kesilir, konu değiştirilir.
• Kişi, işle ilgili önemli gelişmeler ve haberlerin dışında bırakılır.
• Kişinin arkasından çeşitli söylentiler çıkarılır; kulaktan kulağa fısıltılar yayılır.
• Kendisine yetenek ve becerilerinin çok altında veya uzmanlık alanına girmeyen işler verilir.
• Birey, her yaptığı işin ince ince gözlendiğini hisseder.
• İşe geliş gidiş saatleri, telefon konuşmaları, çay ya da kahve molasında geçirdiği zaman ayrıntılarıyla kontrol edilmektedir.
• Birey, diğerleri tarafından sürekli eleştirilir veya küçümsenir.
• Birey, sözlü veya yazılı soru ve taleplerine yanıt alamaz.
• Birey, üstleri veya iş arkadaşları tarafından kontrol dışı tepki göstermeye kışkırtılır.
• Birey, şirketin özel kutlamaları veya diğer sosyal etkinliklerine kasıtlı olarak çağrılmaz.
• Bireyin dış görünüşü veya giyim tarzıyla alay edilir.
• Bireyin işle ilgili tüm önerileri reddedilir.
• Kendisinden daha alt düzeydeki görevlerde çalışanlardan daha düşük ücret alır. (Tınaz, 2006).

Bu belirtilerin tümü aynı anda görülmeyebilir. Kişi, bazı durumlarda rahatsızlık duymuyorken bazı durumlarda duyabilir. Mobbingi saptamada en önemli noktaysa bu belirtilerin sürekli ve kasıtlı şekilde gerçekleşmesidir. Bu davranışlara maruz kalan kişi, bu davranışlardan kötü etkilendiğini düşündüğü vakit mobbing söz konusu demektir. 

Mobbingin fizyolojik belirtileri ise şöyledir:

• Beyinle ilgili: Sıkıntı, panik atak, depresyon, yarım baş ağrısı, baş dönmesi. Hafıza kaybı, dikkati toplayamama ve uykusuzluk.
• Deriyle ilgili: Kaşınma, kızarma, pullanma veya döküntü gibi deri hastalıkları.
• Gözlerle ilgili: Ansızın göz kararması, görmede bulanıklık.
• Boyun ve sırtla ilgili: Boyun kaslarında ve sırtta ağrı.
• Kalple ilgili: Hızlı ve düzensiz çarpıntılar, kalp krizi.
• Eklemlerle ilgili: Titreme, terleme, bacaklarda halsizlik hissetme, kas ağrıları.
• Sindirim sistemiyle ilgili: Yanma, ekşime, hazım zorluğu gibi mide rahatsızlıkları, ülser.
• Solunum sistemiyle ilgili: Nefessiz kalma, nefes alamama gibi solunum sorunları.
• Bağışıklık sistemiyle ilgili: Organizmanın savunma yapılarında zayıflama, hastalıklara çok çabuk yakalanabilme. (Tınaz, 2006).

Görüldüğü üzere, mobbing önemli sağlık problemlerine de sebep olabilmektedir. Dolayısıyla mobbingden etkilenen yalnızca maruz kalan kişi değil maruz kalan kişinin çevresidir de. İş yerinde mobbinge maruz kalan kişinin bu sorunları ve bu sorunların sonuçlarını çalışma yaşamının dışına taşırmaması olanaksız gözükmektedir. Çünkü gün boyu baskıya, dışlanmaya maruz kalan kişinin özgüveni düşebilir, benlik duygusu zedelenebilir ve kişi doğal olarak öfkeye, utanca, huzursuzluğa, endişeye yönelebilir ve hatta travma sonrası stres bozukluğu yaşayabilir. Elbette bunun sonucunda kişinin ailesi ile de sorun yaşaması kaçınılmaz olmaktadır. Kişinin özel yaşamına etkilerinin yanında kişinin çalışma hayatındaki verimini de düşürmektedir. Mobbingle amaçlanan da -temeldeki motivasyon ne olursa olsun- kişinin çalışma verimini düşürüp onu işten uzaklaştırmaktır. Böylece esasen şirkete/kuruma da zarar verilmektedir. Mobbingin aşamalarına bakıldığında da görülmektedir ki çatışmayla başlayan süreç mağdurun işe engel olacak derecede hastalanmasına, istifa etmesine ya da uzaklaştırılmasına kadar varmaktadır. Anlaşılacağı üzere mobbing yalnızca iş yaşamına etki etmemektedir. Başta mağdurun kendisinde oluşturulan güvensizlik, depresiflik vb. etkenlerin sonucunda aileye olan etkisi ile toplumsal düzeni bozan bir işlev görmektedir.  

Bireyden başlayarak toplumun tamamını etkileyen mobbing, uygun çözümler bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Öncelikle yapılması gereken, olağan iş çatışmaları ile mobbingi ayırt edebilmek ve mobbingin verdiği zararı kavramaktır. Bu kavramanın sağlanması için kurumlarda/şirketlerde mobbing açıkça tanımlanmalı ve çalışanlar, uzmanlar tarafından mobbing konusunda bilinçlendirilmelidir. Eğitim kurumlarında, henüz iş yaşamına katılmamış bireylere mobbing hakkında bilgi verilmelidir. Böylece kişinin mobbinge maruz kalma olasılığı düşecek, maruz kaldığında da maruz kaldığının bilincinde olup izleyeceği uygun yolları tayin edebilecektir.

*Öne çıkan görsel https://memleketyazilim.com/haberler/mobbing-nedir/ adresinden alınmıştır.

KAYNAKLAR

İçli, T. G. (2019). Kriminoloji (10. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.

Tınaz, P. (2006). İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing). Çalışma ve Toplum, 13-28.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu. (2011). İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing) ve Çözüm Önerileri Komisyon Raporu. Ankara: TBMM Basımevi.