Denetimli Serbestlik, suçlunun ceza infaz kurumunun belirlediği şartlara uygun olarak, denetime tabi tutulmak koşuluyla cezaevine girmeden, ihtiyaç duyduğu hizmet ve kaynaklardan faydalanmasının sağlandığı bir yaptırım şeklidir (Ceza ve Tevkifevleri Müdürlüğü Denetimli Serbestlik Daire Başkanlığı, 2021). Esasında denetimli serbestlik bir tedbirdir. Hükümlünün denetim ve gözetim altında ıslahının sağlanması ve topluma kazandırılması amacıyla uygulanır.
Cezalandırıcı hukuk sistemi yerine iyileştirici hukuk sisteminin hem toplumun hem de suçlunun yararına olacağı Avrupa ve Amerika’daki uygulamalarda görülmüştür. Türkiye de hem bu sistemden faydalanmak hem de Avrupa Birliği’ne kabul edilmek amacıyla 2005 yılında Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu’nu yürürlüğe koymuştur (Kaplan, 2019). Türk denetimli serbestlik sistemi, suçun önlenmesi, suçluların rehabilitesi ve bunun sonucunda suçun tekrarlanmamasının sağlanması, cezaevi nüfusunun azaltılması gibi gereklilikler göz önüne alınarak oluşturulmuştur (Yavuz, 2011). Rehabilitasyon, suçlunun suçu alışkanlık haline getirmemiş olması dikkate alınarak genellikle hayatında ilk defa suç işleyen ve kurtarılabilecek olan bireylerin faydası için kullanılmaktadır (Karaman, 2016). Türkiye’de denetimli serbestlik sistemi, infaz aşamasında tedbir, yaptırım, madde bağımlılarının tedavisi ve rehberlik hizmetleri olmak üzere beş şekildedir (Sevinçli, 2020).
Denetimli serbestlik tedbiri birçok şekilde uygulanabilir:
- Şüphelinin cezasına hükmedilmeden önce denetim uygulanabilir.
- Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı ile denetim uygulanabilir. Kişi beş yıllık bir denetime tabi tutulur ve bu süre zarfında tekrar suç işlerse denetimli serbestlik hakkı elinden alınarak hapis cezasına çevrilir.
- Koşullu salıverilmeden yararlanan hükümlünün hakkında denetim uygulanabilir. Mahkumun suçundan pişman olduğuna inanılırsa denetimli serbestliğe tabi tutularak hapis cezası sona erdirilebilir.
- Kısa süreli hapis cezalarında (en fazla bir yıllık hapis cezaları) denetim uygulanabilir. Kısa süreli cezaların caydırıcılığının az olması ve devletin yükleneceği masraf göz önüne alınarak denetimli serbestlik uygulanır.
- Hapis cezası ertelenen hükümlü hakkında denetim kararı alınabilir.
- Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan, bulunduran, satın alan veya kabul eden hükümlüler hakkında denetim uygulanabilir (TCK madde 191).
- Son altı ayını açık cezaevinde geçiren hükümlülerin salıverilmesi durumunda denetim uygulanabilir. Bu hükümlülerin bir seneden az cezalarının kalması ve iyi halleri de göz önünde bulundurulur.
- Bu durumların haricinde Covid-19’un neden olduğu pandemi sebebiyle yeni bir düzenleme yapılmıştır. Cezaevlerindeki yoğunluğu azaltmak amacıyla denetimli serbestlik süreci her defasında iki ay olmak üzere üç kez uzatılabilecek şekilde düzenlenmiştir (Sevinçli, 2020).
Denetimin kime ve nasıl uygulanacağı konusunda tüm yetki hakimindir. Hakimin görevlendirmesi sonucu yetkililer hüküm giyen kişinin sosyal çevresi, sosyal uyumu, eğitimi gibi konularda üçer aylık belgeler hazırlayarak hakime sunar. Hakimin incelemeleri neticesinde hükümlünün denetimli serbestliğe uygun olup olmadığı kararı çıkar. Ayrıca hâkim, denetimli serbestlik sürecinde uygulanacak yaptırımların neler olması gerektiğine veya tedbire gerek olup olmadığına bakarak hiçbir yaptırım uygulanmadan denetimli serbestliğin verilmesini de sağlayabilir (Sevinçli, 2020).
Türkiye’deki denetimli serbestlik sisteminin en büyük sorunlarından biri, hükümlülerin rehabilitasyonun yeterince dikkate alınmamasıdır. Genel anlamda cezaevlerindeki suçlu sayısını azaltmayı hedefleyen bir sistem uygulanmaktadır. Bu durum her geçen yıl artmaktadır. Örneğin denetimli serbestlikten yararlanan hükümlü sayısı 2006 yılında 7,185 iken 2020 yılında bu sayı 596,368’e ulaşmıştır (Ceza ve Tevkifevleri Müdürlüğü Denetimli Serbestlik Daire Başkanlığı, 2021). Bu sayı, tüm Avrupa’da denetimli serbestlikten yararlanan hükümlü sayısından daha fazladır. Ayrıca denetimli serbestlikten yararlananlara sağlanacak olan rehabilite ve yardımı karşılayacak kurumsal yapı ve personel sayısı ise yetersiz kalmaktadır (Türkmen, 2018).
Denetimli serbestlikten faydalananların sayısının giderek artması ve yeterince denetimin sağlanamaması, toplumun adalet sistemine olan güvenini sarsabilir. Suçluya uygulanan yaptırımın yetersizliği, mağdurun öç almak için suç işlemesine neden olabilir. Ayrıca suçlunun rehabilite edilmemesi durumunda tekrar suç işlemesinin önü açılmış olacaktır. Bu durum doğal olarak suç oranlarının yükselmesine neden olacaktır. Nitekim TÜİK’in açıkladığı verilere göre 2010 yılında 120 bin olan hükümlü sayısı 2019 yılında 292 bine çıkmıştır. Bu yükselişte yaptırımların yeterli olmamasının etkisi, yadsınamayacak kadar açıktır.
Denetimli serbestliğin Avrupa ve Amerika’daki yapıcı etkilerine bakıldığında faydalı olduğu görülmektedir. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu da Avrupa standartlarına uygun olarak düzenlenmiştir. Fakat teoride faydalı ve insancıl görünen kanunun uygulamasında problemler olduğu söylenebilir. Sistem yeterince denetlenmediği için fayda yerine zarara neden olmaktadır. Suçlular denetimli serbestliği af olarak nitendirmekte ve denetimli serbestlik uygulamalarını dışarıda kalmak için yapılması gereken zorunlu işler olarak görmektedir (Ertan & Ermez, 2018). Kanun uygulayıcılar ise üzerlerine binen iş yükünden dolayı suçlularla yeterince ilgilenemeyip geçiştirmektedir.
Türkiye’de denetimli serbestliğin yanlış uygulanmasının sisteme karşı öfkeye neden olduğu görüşündeyim. Toplum, suç işleyen insanların hakkınca ceza almayıp kısa sürede “elini kolunu sallayarak” dışarı çıkmasını hoş karşılamamaktadır. Cezaevlerindeki insan sayısını azaltarak harcamaları kısmak, denetimli serbestlik kurumlarını yeteri kadar etkin kullanamamak, ancak günlük kazanç sağlayacaktır. Uzun vadede toplumun devlete olan inancını kıracak ve güvensiz hissetmesine neden olacaktır. Nitekim günümüzde gençlerin Türkiye’den “kaçmak” istemelerinin nedenlerinden biri de adalet sistemine olan güvensizliktir.
Adalet sistemine güvenin gittikçe azalması sonucunda toplumun bir kesimi ironik bir şekilde idamın geri gelmesini istemektedir. Çünkü adalet, toplumun sosyal medyadaki tepkileri üzerine, gündemden düşene kadar sağlanmaktadır. Bu nedenle idamın “caydırıcı” etkisinin mevcut uygulamalardan daha kesin bir çözüm olduğu fikri giderek daha fazla insan tarafından benimsenmektedir.
Gelişmiş ülkelerin daha insancıl hukuk yapısının ülkemizde uygulanmasının tek yolunun taviz vermemek olduğu kanaatindeyim. Suçluların kanuna uygun şekilde cezalandırılması ve hakimlerin inisiyatifine bağlı olmaksızın kati şekilde yaptırıma uğraması adalete olan inancı tazeleyecektir. Ayrıca denetimli serbestlik kurumlarının yeterli sayıda ve donanımda olması da suçlunun suçu tekrarlama olasılığını düşürecektir, rehabilite olarak topluma kazandırılmasını sağlayacaktır. Adalet sisteminin iyileşmesi uzun vadede ülkenin kalkınmasını sağlayacaktır.
KAYNAKÇA
Ceza ve Tevkifevleri Müdürlüğü Denetimli Serbestlik Daire Başkanlığı, https://cte-ds.adalet.gov.tr/ adresinden 14.06. 2021 tarihinde alındı.
Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu, (2005). https://mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5402.pdf
Ertan, C., & Ermez, G. (2018). İçerideki Ses: Suça Yönelmiş Bireylerin Gözünden Denetimli Serbestlik Uygulamaları. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 42-70.
Kaplan, H. (2019). Denetimli Serbestlik ve Türkiye Uygulaması. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı.
Karaman, e. E. (2016). Denetimli Serbestlik. Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 51-75.
Sevinçli, Ç. (2020). Türk Ceza Adalet Sisteminde Denetimli Serbestlik. Vankulu Sosyal Araștırmalar Dergisi, 71-86.
TÜİK: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ceza-Infaz-Kurumu-Istatistikleri-2019-33625 adresinden 14.06.2021 tarihinde alındı.
Türk Ceza Kanunu, (2004). https://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k5237.html
Türkmen, M. (2018). Ceza Sosyolojisi Açısından Türkiye’de Ceza Adalet Politikaları ve Denetimli Serbestlik. Mediterranean Journal of Humanities, 379-397.
Yavuz, H. A. (2011). Ceza Adalet Sisteminde Denetimli Serbestlik. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Bölümü, Ankara.