Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği’nde[1] “şüpheli, sanık veya hükümlünün toplum içinde denetim ve takibinin yapıldığı, iyileştirilmesi ve topluma kazandırılması için ihtiyaç duyulan her türlü hizmet, program ve kaynakların sağlandığı alternatif bir ceza ve infaz sistemi” olarak tanımlanan denetimli serbestlik kavramı, Türkiye’de ve dünyada pek de köklü bir geçmişe sahip değildir. Eski usul, hürriyeti bağlayıcı cezalardan nispeten de olsa uzaklaşılması 19. yüzyılın ikinci yarısından itibarendir (Yavuz, 2018, s. 59). Eski anlayışta suçlu birey toplumdan tamamen soyutlanarak dört duvar arasına hapsedilirken (Ada & Peker, 2012) 19. yüzyılda bu anlayışın kişiyi suça daha çok yönelttiğine dair düşünceler daha duyulur olmuştur ve bireyin rehabilitasyonuna yönelik olan denetimli serbestlik önem kazanmıştır (Ertan & Demez, 2018). Denetimli serbestliğin öncüsü addedilen John Augustus (Sevimli Yurtseven, 2008), katıldığı duruşmalardaki suçluların ıslah edilebileceğini düşünerek onların para cezalarını ödemiştir ve bu sistemde başarıya ulaşmıştır. Augustus’un yaptığı, denetimli serbestliğin kökleri olarak görülmekle birlikte yaratıcı bir tezahür olarak da kabul edilmiştir (Ada & Peker, 2012).
Türkiye’de denetimli serbestliğin uygulanması ise oldukça yenidir. 2005 yılında 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu ile kurulan bu sistem, hâlâ gelişmektedir ve zaman zaman çeşitli sorunlar meydana gelebilmektedir. Durkheim, her toplumsal olgunun diğer bir toplumsal olgu ile açıklanabileceğini söylemiştir (Durkheim, 2016; akt. Sağlık, 2019). Suç olgusuna da bu tavırla yaklaşmak yanlış olmayacaktır. Dolayısıyla bahsedilen sorunların giderilmesi adına kriminojen faktörlerin tespit edilmesi son derece önem arz etmektedir. Kriminojen faktörler tespit edildiği ve doğru bir yaklaşımla müdahalede bulunulduğu vakit, suçun tekrar etme olasılığı düşürülebilir. Bu da denetimli serbestliğin amaçlarından biri olan (Atalay, 2016, s. 10) suçun tekrarını önleme amacına hizmet edecektir.
Bu noktada, denetimli serbestliğin standart halinde olmasının bir problem olduğundan bahsedilebilir çünkü bireyleri suça iten sebepler ve bireylerin işlediği suçlar, yetiştiği ya da yaşadığı ortamlar değişiklik arz etmektedir. Bundan ötürü, bireylerin tekrar suça yönelmemesi adına denetimli serbestlik hizmetinin doğru şekilde uygulanması önemlidir. Türkiye’de denetimli serbestlik dosyalarının sayısı 2019-2020 arasında düşse de 2019’a dek artış göstermiştir.[2] Yavuz’a göre ise (2018, s. 102) önemli olan sayıca artış değildir. Denetimli serbestliğin yalnızca şeklen, prosedür icabı yapılması tehlikelidir. Eğer denetimli serbestlik kararları rehabilitasyona yönelik olmazsa ve iyi bir bireyselleştirme çabasıyla yoğun olarak uygulanmazsa toplumda suçların cezasız kaldığına dair bir algı oluşacağını söylemiştir Yavuz. Türkiye’deki denetimli serbestlik uygulamalarını da “örtülü af” olarak nitelendirmiştir. Nisan 2020’de Covid-19 dolayısıyla yapılan düzenleme de bu tür eleştirilere tabi tutulmuştur. Kıvrak’ın (2021) yaptığı araştırmanın verileri de bu nitelemeyi haklı kılmaktadır. Katılımcılardan birinin ücretsiz çalışma ile ilgili söylediği “Bu nasıl af anlamadım” cümlesi denetimli serbestliğin bir yaptırım olarak algılanmadığının göstergelerindendir.
Suç, toplumsal düzeni sarsan bir özelliğe sahiptir dolayısıyla toplumsal bütünleşmeyi engeller. Toplum, suçlu bireyi damgalar ve öteki haline getirir. Denetimli serbestlikteki rehabilitasyon anlayışı ile bu damgalamanın etkilerinin bertaraf edilmesi de amaçlanmaktadır (Demez vd., 2018). Bu damgalamanın psikolojik etkilerinin yanında sebep olduğu ekonomik problemler de önem arz etmektedir. Türkiye’de denetimli serbestliğin uygulanmasındaki eksikliklerin en çok hissedildiği alanlardan birinin, denetimli serbestlik uygulanan bireylerin istihdamı ile ilgili olduğu söylenebilir. Denetimli serbestlik altındaki bireylerin mesleki kurslara katılımı yetersiz görülmüştür (Savaş & Eryalçın, 2020). Bunun yanında, denetimli serbestlik altındaki bireyler “kamu hizmeti cezası kapsamında” da ücret karşılığında çalışmamaktadır ve sigortasızdır (Akbıyık, 2021). Kıvrak’ın (2021) yaptığı araştırmadaki katılımcı bu duruma “Madem topluma kazandıracaklar maaş da versinler” şeklinde isyan etmiştir. Gönül Demez’in yürütücüsü olduğu ve TÜBİTAK tarafından desteklenen 114K569 nolu “Yeniden Sosyalleşme ve Toplumsal Bütünleşme Süreçleri: Denetimli Serbestlik Altındaki Bireyler Örneği”[3] projesi, denetimli serbestlik uygulanan bireylerin istihdam problemine dair sosyolojik yorumlar yapmaya kapı aralamaktadır. Bu proje kapsamında yapılan araştırmanın bulgularına göre denetimli serbestlik altındaki bireylerin %48’inin denetimli serbestlikten beklentisi iş bulmakken %21’i mesleki kurs ve yönlendirmelere ihtiyaç duyduğunu belirtmiştir. Aydoğan’ın (2016, s. 161) 30 katılımcı ile yaptığı araştırmaya göre ise katılımcıların 25’i çeşitli işlere başvurduğu halde iş bulamazken 3’ü kabul görmeyeceğini düşünerek başvurmamıştır. Denetimli serbestlik altındaki bireylerin beklentileri bu yöndeyken Savaş ve Eryalçın’ın (2020) yaptığı araştırmaya göre katılımcıların %78’i iş bulamadığı için çalışamamakta ve Bilgiç’in (2016) yaptığı araştırmaya göre katılımcıların %65’i tahliye sonrasında iş bulamayacağına dair kaygı yaşamaktadır. Demez’in yürüttüğü projede görüşülen işverenlerin %47’si ise denetimli serbestlik altındaki bireyleri, olumsuz tutumlardan ve ön yargılardan dolayı çalıştırmak istemediklerini belirtmiştir. İŞKUR’a başvuran eski hükümlü ya da denetimli serbestlik altındakilerin yalnızca %16,74’ünün iş bulabildiği düşüldüğünde İŞKUR’un da bu konuda yetersiz olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır (Savaş & Eryalçın, 2020). İş bulamayan ve ekonomik sıkıntıların pençesinde olan, dolayısıyla temel ihtiyaçlarını gideremeyen bireylerin tekrar suç işlemesi de şaşırtıcı olmayacaktır. Bu ise denetimli serbestliğin temel ilkeleri ile çelişmektedir, bundan dolayı temel problemlerden biri olarak ele alınabilir.
Bahsedilen sorunların giderilebilmesi için öncelikle yapılması gereken, modern hukukun da gerektirdiği şekilde, kişiyi topluma doğru bir şekilde dâhil etme yolunda adım atmaktır. Bunun için gerekli araştırmaların yapılması, sorunların tespit edilmesi önem taşımaktadır. Bireyin toplumdan soyutlanmasını engelleme yolu büyük oranda bireyin geleceğe dair umutlarını köreltmemekten geçmektedir. Ne iş ne aş bulabilen birey kendini toplumun dışına sürüklenmiş hissedecektir. Bu his, bireyi tekrar suç işlemeye yöneltebilir. Devlet, rehabilite etmeyi amaçladığı bireyin yanında yer almalıdır ve buna yönelik gerekli düzenlemeleri yapmalıdır. İstihdam olanakları açısından yapılabileceklerden ilki, meslek kurslarına katılımın arttırılması yönünde iyileştirmelerdir. Bunun yanında, bireyin mahkûmiyetten evvel sahip olduğu meslek varsa o mesleği icra edebilmesi adına da yolunun açılması gerekmektedir. Bahsedildiği üzere İŞKUR bu konuda pek de yeterli durumda değildir. Kurumlar bazında atılacak adımlar da denetimli serbestlik altındaki bireylerin istihdamı için yararlı olacaktır.
*Öne çıkan görsel denetimliserbestlik.org sitesinden alınmıştır.
[1] Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği, Resmi Gazete. , 05.03.2013/28578.
[2] Ceza Evleri Tevkifevleri Başkanlığı İstatistikleri. https://cte-ds.adalet.gov.tr/ adresinden 14.06.2021 tarihinde yararlanılmıştır.
[3] Demez, G. Kart, E., Timurturkan, M., Ertan, C., Cankurtaran, S., Aktin, S. (2017). Yeniden Sosyalleşme ve Toplumsal Bütünleşme Süreçleri: Denetimli Serbestlik Altındaki Bireyler Örneği.
KAYNAKÇA
Ada, Ş., & Peker, A. (2012). Tedavi ve Denetimli Serbestlik Tedbiri Uygulamasının Etkililiğinin İncelenmesi (Sakarya İli Örneği) / Investigation of the Effectiveness of Treatment and Practice Probation Lightly (Sakarya Sample). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 425-438.
Akbıyık, T. (2021). Tutuklu ve Hükümlülerin Çalışmasının Sosyal Güvenlik Hukuku Açısından Değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 69(4), 1569-1607. https://doi.org/10.33629/auhfd.722084
Atalay, O. (2016). CEZA HUKUKUNDA İNFAZ HUKUKUNUN YERİ VE DENETİMLİ SERBESTLİK. İçinde Türkiye’de Denetimli Serbestlik 10. Yıl Uluslararası Sempozyumu Bildiri Kitabı “ Uluslararası Yaklaşımlar”. Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü.
Aydoğan, R. (2016). CEZAEVİ, DAMGA VE İŞSİZLİK BAĞLAMINDA HÜKÜMLÜYÜ İNCELEMEK. İçinde Türkiye’de Denetimli Serbestlik 10. Yıl Uluslararası Sempozyumu Bildiri Kitabı “ Uluslararası Yaklaşımlar”. Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü.
Bilgiç, Ş. (2016). MAHKÛMLARIN İYİLEŞTİRİLMESİNDE ZORUNLU ÇALIŞTIRMANIN ÖNEMİ. İçinde Türkiye’de Denetimli Serbestlik 10. Yıl Uluslararası Sempozyumu Bildiri Kitabı “Uluslararası Yaklaşımlar”. Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü.
Ceza Evleri Tevkifevleri Başkanlığı İstatistikleri. https://cte-ds.adalet.gov.tr/ adresinden 14.06.2021 tarihinde yararlanılmıştır.
Demez, G., Kart, E., Timurturkan, M., & Ertan, C. (2018, Temmuz 5). TOPLUMSAL DEZAVANTAJLILIK EKSENİNDE DENETİMLİ SERBESTLİK UYGULAMASI. ULUSLARARASI DENETİMLİ SERBESTLİK BAĞLAMINDA SUÇ SOSYOLOJİSİ VE REHABİLİTASYON UYGULAMALARI SEMPOZYUMU.
Demez, G. Kart, E., Timurturkan, M., Ertan, C., Cankurtaran, S., Aktin, S. (2017). Yeniden Sosyalleşme ve Toplumsal Bütünleşme Süreçleri: Denetimli Serbestlik Altındaki Bireyler Örneği. https://app.trdizin.gov.tr/proje/TVRVMk1qazU/yeniden-sosyallesme-ve-toplumsal-butunlesme-surecleri-denetimli-serbestlik-altindaki-bireyler-ornegi adresinden 14.06.2021 tarihinde yararlanılmıştır.
Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği, Resmi Gazete. , 05.03.2013/28578. Durkheim, E. (2016). Sosyolojik Yöntemin Kuralları (2. bs). Doğu Batı Yayınları.
Ertan, C., & Demez, G. (2018). İÇERİDEKİ SES: SUÇA YÖNELMİŞ BİREYLERİN GÖZÜNDEN DENETİMLİ SERBESTLİK UYGULAMALARI. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 21(1), 42-70. https://doi.org/10.18490/sosars.418984
Kıvrak, R. (2021). DENETİMLİ SERBESTLİK HİZMETLERİ KAPSAMINDA KAMUYA YARARLI BİR İŞTE ÇALIŞTIRMA YAPTIRIMININ SOSYO-EKONOMİK AÇIDAN İNCELENMESİ (DENİZLİ İLİ ÖRNEĞİ) [Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
Sağlık, C. (2019). EMİLE DURKHEİM’IN METODOLOJİSİ VE SOSYOLOJİSİ. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 449-480.
Savaş, G., & Eryalçin, T. (2020). Eski Hükümlülerin ve Denetimli Serbestlik Yükümlülerinin İstihdamı Üzerine Uygulamalı Bir Araştırma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(2), 336-367. https://doi.org/10.33417/tsh.641049
Sevimli Yurtseven, S. (2008). 30.12.2005-15.06.2007 Tarihleri Arasında İstanbul Kadıköy Denetimli Serbestlik Ve Yardım Merkezi Şube Müdürlüğünde İşlem Gören Dosyaların Retrospektif incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
Yavuz, H. A. (2018). Ceza İnfaz Sistemi ve Denetimli Serbestlik (1. bs). Seçkin Yayıncılık.